با وقوع انقلاب افغانستان و سپس حمله شوروی به این کشور، صد‌ها هزار تن از مردم افغانستان به ایران آمدند. بیشترین جمعیت مهاجران افغانی به استان خراسان سرازیر شدند، به طوری که مناطق تربت جام، تربت حیدریه و شهر مشهد مملو از افغان‌های مهاجر شدند، تعدادی از آن‌ها نیز بتدریج به سایر استان‌های دیگر ایران از جمله تهران، شیراز و اصفهان و قم رفتند.

به گزارش راه دانشجو، مهاجران عادی آرام آرام به کار کردن در ایران مشغول شدند، کار در ساختمان‌ها، دامداری‌ها و بخش کشاورزی عمده‌ترین محل کسب درآمد افغان‌ها بود، از سویی دیگر ازدواج با هم‌خویشان خود یا با خانواده‌های ایرانی که در طبقه پایین اجتماعی بودند، باعث شد که در این کشور ماندگار شوند و با فرهنگ مصرفی ایران اخت شوند.

کارگران افغانی هیچ وقت از حقوق و مزایای یک کارگر ایرانی برخوردار نبوده‌اند، آن‌ها روزانه ۱۲ ساعت کار می‌کنند و مزد آن‌ها از کارگران ایرانی کمتر است. کارفرمایان ایرانی به دلیل کار زیاد و ارزان تمام شدن پروژه‌هایشان کارگران افغانی را ترجیح می‌دهند. کارفرمایان ساختمان‌ساز برای به‌کارگیری یک کارگر ساده افغانی روزانه ۳۵هزار تومان در حالی که برای یک کارگر ماهر ۸۰ تا ۱۰۰ هزار تومان می‌پردازند!

همزمان با سخت‌تر شدن شرایط زندگی و در پی سقوط ارزش ریال ایران، بحث کاهش تمایل کارگران خارجی، به ویژه افغان‌ها به کار در ایران مطرح شده است. اگر تا دیروز کارگر افغانی حاضر می‌شد با ۳۰۰ هزار تومان در ماه کار دو کارگر ایرانی را هم تقبل کند، امروز دیگر برایش به صرفه نیست حتی با ۶۰۰ هزار تومان در ایران کار کند، چرا که حقوقی که به تومان می‌گیرد، در افغانستان ارزش کمتری عایدش می‌شود.

بسیاری از مهاجران و همچنین فرزندان آنان که در ایران به دنیا آمده‌اند با فرهنگ کشور میزبان انس گرفته‌اند و از فرهنگ مصرفی آنان تأثیر پذیرفته‌اند ولی طی سال گذشته و در آینده نزدیک سطح امکانات موجود در اختیار آن‌ها با این افزایش قیمت‌ها بسیار کاهش می‌یابد و برخی از مهاجرین که اندوخته و پس‌انداز اندکی دارند در فرایند زمانی نه چندان طولانی از دست خواهند داد.

در حالی که بر اساس آمار تقریبی درآمد نسبی هر خانواده افغانی در ایران به طور متوسط بین ۶۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان است، از آن سو هزینه‌های رفاهی، خدماتی، بهداشت، زندگی، تحصیل و... در ایران در سال گذشته افزایش چشمگیری داشته و این روند در آینده بیشتر هم می‌شود، بنابراین مهاجران افغانی نمی‌توانند درآمدهای خود را پس انداز کنند، بنابراین بسیاری از افغان‌ها به کشور‌های ترکیه و یونان مهاجرت می‌کنند، به طوری که در ماه‌های گذشته بیش از ۲۰ هزار مهاجر افغان ساکن در ایران وارد ترکیه شده‌اند.

مهاجران افغان با توجه به افزایش هزینه‌های زندگی در ایران در اثر تحریم‌ها و افت محسوس ارزش ریال در برابر دلار در یک سال گذشته با حقوق‌های اندک خود قادر به ادامه زندگی در ایران نیستند. برخی از مردم عوام ایرانی همیشه گفته‌اند که مهاجرین سر بار مردم و موجب مشکلات اقتصادی و اجتماعی هستند، لذا اجرایی شدن این طرح سبب می‌شود از تعداد مهاجرین کاسته شده و بازار کار برای ایرانیان بیشتر فراهم آید. در حالی که وجود نیروی کار ارزان در بازار کار هر کشور یک فرصت هست نه یک تهدید، از سوی دیگر افغانستانی‌ها کارهای سخت و دشواری را با حقوق حداقل انجام می‌دهند که شاید هیچ ایرانی حاضر به انجام آن نشود.

حتی رییس کمیسیون برنامه و بودجه مجلس شورای اسلامی ایران اظهار داشته؛ «اگر یارانه نقدی پنج برابر شود برای کشاورزی نیازمند کارگر افغانستانی خواهیم بود. رقم‌هایی که برای یارانه نقدی مطرح شده خیلی وسوسه انگیز است و حتما خیلی‌ها را خوشحال می‌کند؛ اما باعث می‌شود بخشی از کارگران روستا‌ها و کشاورزان دیگر سر کار نروند و یا اینکه لااقل نیمی از ماه را بر سر کار حاضر نشوند. اگر قرار باشد که یارانه پنج برابر داده شود ما برای کشاورزی نیازمند کارگر افغانستانی خواهیم بود.»

طبق گزارش آژانس پناهندگان سازمان ملل، در آنکارا بسیاری از آوارگان افغان در مساجد و پناهگاه‌هایی که خیریه‌ها برای آن‌ها سازمان داده‌اند سکنی گزیده‌اند. بر اساس اعلام آژانس پناهندگان سازمان ملل تا ژوئن ۲۰۱۲ تعداد مهاجران افغان ثبت نام کرده در این آژانس در ترکیه ۷ هزار نفر بودند که از این تاریخ به بعد ۱۳ هزار نفر دیگر به این رقم افزوده شده است. همچنین بر اساس برآورد‌های سازمان ملل هم‌اکنون بیش از ۸۲۰ هزار افغانی مهاجر در ایران زندگی می‌کنند.

آژانس پناهندگان سازمان ملل دلیل مهاجرت گسترده افغان‌های ساکن در ایران به ترکیه را در نامشخص بودن شرایط کشورشان پس از خروج نیروهای خارجی در سال ۲۰۱۴ و نیز اوضاع و شرایط نامساعد اقتصادی در ایران می‌دانند که ترجیح می‌دهند به جای بازگشت به کشورشان و ادامه اقامت در ایران راه مهاجرت به ترکیه را در پیش بگیرند.

سخنگوی سفارت ایران در آنکارا این مساله را که دولت ایران به افغان‌های مهاجر در ایران نیز فشار می‌آورد تا این کشور را ترک کنند، تکذیب کرده است. در ایران هیچ فشار خاصی روی افغان‌ها نیست بلکه مهاجرت آن‌ها به ترکیه بیشتر برای این است که آن‌ها در پی اخذ اقامت از یک کشور اروپایی هستند.

دولت ترکیه نیز به افغان‌های مهاجر پناهندگی نمی‌دهد اما ظاهرا مقامات ترکیه‌ای موافقت کرده‌اند تا زمانی که این افغان‌های مهاجر از کشورهای ثالث مجوز اقامت دریافت کنند، در این کشور بمانند. به طور متوسط افغان‌های مهاجر مجبورند حدود ۴ سال برای اخذ مجوز اقامت از کشورهای ثالث در ترکیه بمانند.

با توجه به اینکه طی سال‌های گذشته کارهای سخت مانند کار در کوره‌های آجرپزی، کارخانه سنگ بری، گچ سازی و... عمدتا با کار افغان‌های مقیم در ایران صورت می‌گرفت، آن هم با دستمزد کم، کارفرمایان به خاطر ارزان تمام شدن کار‌هایشان احساس رضایت می‌کردند. اما اخیرا با مهاجرت افغان‌ها از ایران به ترکیه و یونان دچار مشکل شده‌ایم و بعضا عنوان شده با این شرایط باید از افغانستان کارگر وارد کنیم، چرا که کارگران ایرانی حاضر نخواهند بود با حداقل دستمزد، کارهای سخت را انجام دهند.